Inloggen

Uit de praktijk

Inspiratie opdoen? Leren van de ervaringen van andere gemeenten? Bekijk op deze pagina praktijkvoorbeelden met de successen en valkuilen die zij tegenkwamen! Elke anekdote is gekoppeld aan een knooppunt.

Gemeente Haarlem en bewoners werken samen aan warmtenet

Gemeente Haarlem en bewoners werken samen aan warmtenet

In Haarlem werken de gemeente en een wijkcoöperatie van bewoners samen aan een lokaal warmtenet op basis van zonthermie. Naast een collectieve investering in het warmtenet, gefinancierd door een energiecoöperatie in nauwe samenwerking met de gemeente, wordt er van bewoners een individuele investering gevraagd voor de aanleg van zonnepanelen. De bewoners zorgen er zelf voor dat hun woning de komende jaren voldoende worden geïsoleerd.
Gemeente op afstand?

Gemeente op afstand?

Hoe krijg je bewoners mee in de wijkaanpak? Welke rol heeft de gemeente in de communicatie met bewoners? Gemeenten die met die vragen zitten, kunnen ondersteuning krijgen van gespecialiseerde organisaties als maatschappelijk ontwikkelaar Steenvlinder en adviesbureau Urbannerdam
Hun ervaring is dat het in sommige gevallen beter is om de gemeente in eerste instantie op afstand te houden. Bewoners vinden het fijner om eerst een ‘tussenpersoon’ te spreken waarmee zij eventuele spanningen of negatieve ervaringen met de gemeente of de woningcorporatie kunnen bespreken. Door deze angel uit het proces te halen, wordt de weg vrijgemaakt voor nieuwe samenwerking met de gemeente, woningcorporatie of een andere stakeholder, in het kader van de wijkaanpak of een verduurzamingsdoelstelling.
Gemeente vergeet te communiceren

Gemeente vergeet te communiceren

Een gemeente wilde snel meters maken met de aanleg van een warmtenet. Pas toen het proces was doorlopen en het politieke besluit was genomen, werden de bewoners van de betreffende buurt ingelicht over de aanleg van het warmtenet. Die bewoners kwamen onmiddellijk in verzet. Zij waren niet meegenomen in de keuzes, hun belangen waren niet meegenomen in de afwegingen. Het project werd een fiasco omdat het plan geen draagvlak had.
Gemeente Zoetermeer betrekt bewoners

Gemeente Zoetermeer betrekt bewoners

De gemeente Zoetermeer laat bij de Wijkaanpak de particuliere bewoners in eerste instantie links liggen omdat ze voorlopig geen betaalbaar alternatief voor deze partij zien. Om ze toch de betrekken is er een informatietraject gestart waar middels bijeenkomsten wordt uitgelegd welke klimaatakkoorden er zijn gesloten en wat de gevolgen daarvan zijn voor de bewoners. Omdat de gemeente wist dat er de komende jaren voor deze specifieke bewoners niks zou veranderen, was het doel van deze informatieavonden om mensen alvast meer erbij te betrekken. Een voorbeeld hiervan is dat ze mensen adviseerde om bij een eventuele verbouwing te kiezen voor kwalitatief hoge producten als het gaat om daken, ramen of kozijnen. Gemiddeld kwamen hier 40 tot 100 mensen op af. Dit is een goed voorbeeld waarmee de gemeente draagvalk probeert te creëren, ook voor bewoners waarvoor nog niks verandert. 
Goed voorbeeld doet goed volgen

Goed voorbeeld doet goed volgen

Als de ene bewoner zijn woning verbetert, stimuleert dit andere bewoners om hetzelfde te doen. Dat is de ervaring van energieloket Groningen. Het energieloket biedt bewoners de mogelijkheid om een warmtescan te laten maken van hun woning. Veel bewoners besluiten op basis van die warmtescan hun oude voordeur te vervangen door een voordeur die de woning beter isoleert. Omdat deze zichtbare verbetering opvalt, worden andere straatbewoners aan het denken gezet. Gaandeweg volgen er meer nieuwe voordeuren. Zichtbare veranderingen zorgen dus voor een sneeuwbaleffect.
Grootschalig flora- en fauna-onderzoek in Wijk bij Duurstede

Grootschalig flora- en fauna-onderzoek in Wijk bij Duurstede

De gemeente Wijk bij Duurstede heeft uit voorzorg bij elke particuliere woning een flora- en faunaonderzoek gedaan. Het was bekend dat er veel beschermde diersoorten, zoals vleermuizen, in de tussenlagen van de woningen bivakkeerde. Na dit onderzoek mochten bewoners hun woningen isoleren. Door alle woningen gelijk te onderzoeken werden er kosten en tijd bespaard. 
Herken koppelkansen onder de oppervlakte

Herken koppelkansen onder de oppervlakte

In de Benedenbuurt in Wageningen was de riolering aan vervanging toe. Een bewoner informeerde bij de gemeente naar de mogelijkheden om de plantsoenen te helpen onderhouden, maar kreeg het verzoek nog even te wachten tot de plantsoenen opnieuw waren aangelegd, na de vervanging van het riool. Toen gingen er lampjes branden. Want bood de vervanging van het riool ook niet een uitgelezen kans om meteen een warmtenet aan te leggen? Hier was dus sprake van meerdere koppelkansen tegelijk. Foto: www.gelderlander.nl
Het belang van een helder transitiepad

Het belang van een helder transitiepad

Het is moeilijk om het doel van de wijkaanpak aan belanghebbenden duidelijk te maken als het transitiepad nog  onzeker is en niemand weet hoe de energietransitie precies vorm gaat krijgen. Die onduidelijkheid leidde in een gemeente tot veel discussie over de rollen van stakeholders: wie doet wat en wanneer? Om onzekerheid en eindeloze discussie te voorkomen, heeft de gemeente ervoor gekozen om gezamenlijk met stakeholders eerst een transitiedocument op te stellen waarin het transitiepad wordt verhelderd. Dat geeft alle partijen houvast.
Hink-stap-sprong naar verduurzaming in Tilburg

Hink-stap-sprong naar verduurzaming in Tilburg

De proeftuin-wijk Quirijnstok in Tilburg wordt met een hink-stap-sprong-aanpak verduurzaamd. In de aanloop naar de sprong worden eerst twee kleinere projecten gerealiseerd. De wijkaanpak begint met de Mozartflat (16 verdiepingen, 256 woningen), hinkt dan verder naar de Beethovenlaan en gebruikt de ervaringen die met deze twee projecten worden opgedaan om de sprong naar de verduurzaming van de hele wijk te maken.
Hoe kom je tot een representatieve klankbordgroep?

Hoe kom je tot een representatieve klankbordgroep?

De gemeente Zeist wilde in Austerlitz een evenwichtige, representatieve klankbordgroep opzetten. Aan die klankbordgroep worden zaken voorgelegd, voordat deze met alle bewoners worden gedeeld. Om te voorkomen dat de klankbordgroep vooral gepensioneerde ingenieurs zou aantrekken, maakte de gemeente een matrix met daarin verschillende typen woningen, levensfasen en gezinssamenstellingen. Op basis daarvan werden 36 mensen met een verschillende achtergrond uitgenodigd om deel te nemen in de klankbordgroep: 12 mensen reageerden positief. Zo heeft de gemeente een diverse klankbordgroep kunnen samenstellen, met mensen die verschillende type woningen, gezinssamenstellingen en leeftijden representeren.
Hoe kom je tot een representatieve klankbordgroep?

Hoe kom je tot een representatieve klankbordgroep?

De gemeente Zeist wilde in Austerlitz een evenwichtige, representatieve klankbordgroep opzetten. Aan die klankbordgroep worden zaken voorgelegd, voordat deze met alle bewoners worden gedeeld. Om te voorkomen dat de klankbordgroep vooral gepensioneerde ingenieurs zou aantrekken, maakte de gemeente een matrix met daarin verschillende typen woningen, levensfasen en  gezinssamenstellingen. Op basis daarvan werden 36 mensen met een verschillende achtergrond uitgenodigd om deel te nemen in de klankbordgroep: 12 mensen reageerden positief. Zo heeft de gemeente een diverse klankbordgroep kunnen samenstellen, met mensen die verschillende type woningen, gezinssamenstellingen en leeftijden representeren.
Hoe maak je een intentieovereenkomst die gaat werken?

Hoe maak je een intentieovereenkomst die gaat werken?

In Leiden Zuidwest hebben de gemeente en een aantal relevante partijen een intentieovereenkomst getekend om te onderzoeken hoe de wijk voor 2035 aardgasvrij kan worden gemaakt en wat ieders prioriteiten en belangen zijn. Het is van belang om in een intentieovereenkomst goede werkafspraken te maken, ook over de de intentieperiode. Voorbeelden van onderwerpen die in de overeenkomst aan de orde komen, zijn: wat wil je in de intentieperiode bereiken, wie levert welke input, hoe wordt het onderzoek gefinancierd, wie heeft welke rol en taak? Door dit vast te leggen in de intentieovereenkomst kunnen partijen elkaar aanspreken op hun verantwoordelijkheid.
Huisarts speelt verbindende rol

Huisarts speelt verbindende rol

In Stad aan 't Haringvliet is de voormalige huisarts betrokken bij het project. Hij is enthousiast en denkt mee: zowel over wat technisch kan als hoe bewoners het beste meegenomen kunnen worden. Als verbinder in de wijk heeft hij er bijvoorbeeld voor gezorgd dat evenementen in het dorp, zoals een sportevenement, automatisch worden gekoppeld aan het project.
In welke wijk ga je starten?

In welke wijk ga je starten?

De gemeente Zeist heeft een matrix gebruikt om te bepalen waar ze met de wijkaanpak wil starten. De matrix is samen met de belangrijkste partijen (primaire stakeholders) opgesteld: de netbeheerder, woningcorporaties en het energieloket. In deze matrix staan vragen als: wat zijn de randvoorwaarden om in een buurt of wijk een verkenning te doen? Is er corporatiebezit en van wie? Is de wijk op gas aangesloten? Hoe is de sociale cohesie in de wijk? Is er een groep bewoners waarmee contact gelegd kan worden? De antwoorden op deze vragen zijn voor alle wijken in de matrix in kaart gebracht. Op basis daarvan is besloten welke wijken het eerst van start gaan.
Informatiemarkt als alternatief voor bewonersavond

Informatiemarkt als alternatief voor bewonersavond

De gemeente Amersfoort heeft in Schothorst-Zuid met succes een informatiemarkt gehouden over de energietransitie. Mensen konden bij kraampjes en tijdens lezingen concrete informatie over de energietransitie krijgen. Dit werkte beter dan op een bewonersavond aan 100 mensen tegelijk uitleggen wat de mogelijkheden zijn. Er waren kraampjes over energiebesparing, isolatie, warmtepompen, warmtenetten, gasketels, maar ook over inductiekoken. De lezingen gingen over hoe je je woning concreet kunt aanpakken en waar je moet beginnen. De informatiemarkt werd door meer dan 500 mensen bezocht. 
Informatiemarkt als alternatief voor bewonersavond

Informatiemarkt als alternatief voor bewonersavond

De gemeente Amersfoort heeft in Schothorst-Zuid met succes een informatiemarkt gehouden over de energietransitie. Mensen konden bij kraampjes en tijdens lezingen concrete informatie over de energietransitie krijgen. Dit werkte beter dan op een bewonersavond aan 100 mensen tegelijk uitleggen wat de mogelijkheden zijn.  Er waren kraampjes over warmtepompen, warmtenetten, gasketels, maar ook over inductiekoken. De lezingen gingen over hoe je je woning concreet kunt aanpakken en waar je moet beginnen. De informatiemarkt werd door meer dan 500 mensen bezocht.
Initiatieven kunnen van elkaar leren

Initiatieven kunnen van elkaar leren

In het Gelders energieakkoord zijn verschillende initiatieven rond wijkaanpakken aan elkaar gekoppeld. Het grote voordeel hiervan is dat initiatieven van elkaar leren en ervaringen delen. Voorwaarde is wel dat de groep niet te groot is, zodat de communicatie overzichtelijk blijft. Die kleine groepen kunnen samen wel weer een groter netwerk vormen, waarbij de belangrijkste lessen met elkaar worden gedeeld. Foto: www.geldersenergieakkoord.nl
Innovatief zonnewarmtenet voor Haarlems Ramplaankwartier

Innovatief zonnewarmtenet voor Haarlems Ramplaankwartier

Het Ramplaankwartier krijgt een zonnewarmtenet; een combinatie van technieken die door TU Delft is ontwikkeld. De energie die de zon afgeeft, wordt opgevangen door zonnepanelen die zowel stroom kunnen opwekken als water opwarmen. Het warme water wordt naar warmte-koude-opslagplekken in de bodem getransporteerd en bewaard in een grondwaterlaag. In de winter wordt de warmte omhoog gehaald. Via het wijkwarmtenet komt de warmte in de woningen; het water is dan 18 graden. In de woning wordt het water met een geluidsarme warmtepomp tot 55 graden opgewarmd. Het zonnewarmtenet is voor deze wijk de gunstigste oplossing vergeleken met andere warmteoplossingen, omdat de zon de goedkoopste warmtebron is en deze oplossing tot de minste CO2-uitstoot leidt. Meer informatie over het zonnewarmtenet vind je hier. Foto: www.ramplaankwartier.nl
Integraal ontwikkelperspectief geeft inzicht in alle opgaven

Integraal ontwikkelperspectief geeft inzicht in alle opgaven

De gemeente Leiden heeft in het kader van de nieuwe omgevingswet ontwikkelperspectieven uitgewerkt, onder meer voor de wijk Zuidwest. In een ontwikkelperspectief wordt in kaart gebracht wat er de komende 20 jaar gaat spelen en hoe de verschillende domeinen zoals riolering, nieuwbouw, gebiedsontwikkeling en energietransitie zich tot elkaar verhouden. Zo’n perspectief omvat alle opgaven en is daarmee een afwegingskader voor de politiek. Tegelijkertijd geeft het ontwikkelperspectief bewoners inzicht in wat er speelt. Het document volgt de formele inspraakprocedure en wordt vastgesteld door de raad. Om de bewustwording bij burgers te stimuleren, zijn ook algemene teksten over de energietransitie hierin opgenomen. Zoals: ‘Dit gebied ligt dicht bij het huidige warmtenet, dus het is kansrijk om daarop aan te sluiten.
Inventariseer de energie-armoede

Inventariseer de energie-armoede

Bij de wijkaanpak in Tilburg wordt vooraf onderzocht welke doelgroepen bereikt moeten worden en welke partijen nodig zijn om deze doelgroepen te ondersteunen. De gemeente heeft met het oog hierop een armoedescan gedaan, waarbij ook de energiearmoede in beeld is gebracht. Er is sprake van energie-armoede als de energierekening te hoog is voor het inkomen van een bewoner. De gemeente zit nu met verschillende partijen aan tafel, zoals schuldhulpverlening, sociale armoedebestrijding, de sociale dienst en het UWV, om te kijken hoe bewoners passende ondersteuning kunnen krijgen.
Investering in bewonersinitiatieven verdient zich terug

Investering in bewonersinitiatieven verdient zich terug

De gemeente Zeist heeft al vroeg geïnvesteerd in bewonersinitiatieven, lang voordat de energietransitie ter sprake kwam. Bewoners voelen zich hierdoor meer betrokken bij hun wijk en zijn beter te bereiken. De bewonersinitiatieven zijn dankzij de (financiële) ondersteuning doorgaans goed georganiseerd. De investering van de gemeente verdient zich nu terug. De gemeente voelt zich met terugwerkende kracht bevestigd in haar keuze om bewonersinitiatieven te ondersteunen.
Katwijk organiseert duurzaamheidsmarkt

Katwijk organiseert duurzaamheidsmarkt

 De gemeente Katwijk heeft in de eerste fase van de wijkaanpak een duurzaamheidsmarkt georganiseerd, met als doel bewoners te informeren over de wijkaanpak. Lokale ondernemers demonstreerden hun technische oplossingen voor de verduurzaming van de wijk, zoals een warmtenet. Vertegenwoordigers van de gemeente en bewoners gingen met elkaar in gesprek over duurzaamheid en over wat er leeft in de wijk aan behoeften en knelpunten. Daardoor is de gemeente in staat om de problemen van de wijk in de wijkaanpak te betrekken.
Kies een actieve opstelling, kijk waar je kunt aanhaken

Kies een actieve opstelling, kijk waar je kunt aanhaken

De afdeling Energietransitie van de gemeente Leiden brengt de warmte-opties voor de hele gemeente in kaart; eind 2021 wordt dit samengevat in een Transitievisie Warmte. Daarbij houdt zij ook rekening met ontwikkelingen bij andere gemeentelijke afdelingen waarbij een wijkaanpak kan aanhaken, zoals de vervanging van riolering, ingrepen in de openbare ruimte en de realisatie van infrastructuurprojecten en gebiedsontwikkelingen. Het is belangrijk om als programma energietransitie een plek te 'verdienen' binnen de organisatie, want de  ervaring leert dat je in het begin niet kunt verwachten dat andere gemeentelijke afdelingen zich spontaan bij de afdeling Energietransitie melden. Daarom is het belangrijk om een actieve rol aan te nemen. Dit heeft er in Leiden toe geleid dat bijvoorbeeld de afstemming met de afdeling Beheer (verantwoordelijk voor voor de rioolvervanging) volop gebeurt: ‘Willen jullie meedoen? Waar moeten we rekening mee houden? Kijk maar of je kunt aanhaken, wij hebben vanuit ons beleid prioriteit met ons project.' Hoe vaker de afdeling Energietransitie zelf actief aansluit bij ontwikkelingen in andere beleidsdomeinen, hoe groter de kans dat andere afdelingen in de toekomst aan de afdeling denken als er in hun domein iets gebeurt waarbij de wijkaanpak kan aansluiten.
Kijk naar de mogelijkheden die er al zijn

Kijk naar de mogelijkheden die er al zijn

Bij de wijkaanpak van Limbrichterveld-Noord is gebruik gemaakt van de infrastructuur die al in de wijk aanwezig was. Een flat in de wijk bleek aangesloten op een warmtenet. Het was een logische keuze om de rest van de wijk daar ook op aan te sluiten. Het onderzoeken van de mogelijkheden die al in de wijk aanwezig zijn, kan veel tijd en geld schelen. Foto: www.hetgroenenet.nl
Korte interne lijntjes versnellen het proces

Korte interne lijntjes versnellen het proces

Dit transitieproject wordt begeleid door een kernteam waarin elke betrokken organisatie vertegenwoordigd is. De voortgang van de wijkaanpak is er zeer bij gebaat als de betrokken kernteamleden korte lijnen hebben naar hun besturen. Als elke stap en beslissing moet worden voorgelegd, vertraagt dit het proces en leidt dit tot extra kosten. Het werkt beter als een aanspreekpunt het mandaat krijgt om binnen afgesproken kaders en doelstellingen beslissingen te nemen. Dat houdt de vaart erin. 
Laat alle afdelingen meedenken

Laat alle afdelingen meedenken

Een duurzaamheidsinitiatief zoals meer flora en fauna in de wijk vraagt overleg met verschillende afdelingen binnen de gemeente. Het duurzaamheidsteam van de gemeente kan heel enthousiast zijn en meteen willen beginnen met de aanleg van groen, maar de afdeling stadsbeheer heeft vaak eigen procedures en wil bijvoorbeeld meten hoeveel draagvlak er voor het initiatief in de wijk is. Ook de afdeling openbare ruimte zal willen meedenken over hoe zo’n initiatief gerealiseerd wordt. Het is dus belangrijk om vooraf te bedenken welke afdelingen betrokken moeten worden, zodat niemand zich gepasseerd voelt en er geen onnodige weerstand ontstaat. Bespreek je wijkplannen dus op tijd met andere afdelingen en laat alle betrokkenen meedenken, zowel in eigen organisatie als daar buiten. 
Laat je niet verrassen op een bewonersbijeenkomst

Laat je niet verrassen op een bewonersbijeenkomst

 Een gemeente organiseerde een bewonersbijeenkomst over een aardgasvrije wijk. De interesse bleek groot en de bewoners kwamen met allerlei vragen. Daar had de gemeente nog geen antwoord op, wat leidde tot onduidelijkheid en onrust bij bewoners. De les: bereid bijeenkomsten goed voor, spreek verwachtingen helder uit en zoek antwoorden op alle vragen die gesteld kunnen worden.
LEEF: fonds voor duurzame energie-initiatieven Heerenveen

LEEF: fonds voor duurzame energie-initiatieven Heerenveen

Inwoners en bedrijven uit Heerenveen die aan de slag gaan met duurzame energie, kunnen een ondersteuningsaanvraag doen bij LEEF, het fonds voor ondersteuning van duurzame energie-initiatieven. Niet als individu, maar als wijk, buurt of coöperatie. LEEF is opgericht voor inwoners die bijvoorbeeld met de buurt lokaal energie willen opwekken of warmtepompen plaatsen. Het fonds ondersteunt met maximaal € 100.000 per initiatief. Dit geld is bedoeld om mensen in te huren in de voorbereiding of een proefmodel uit te voeren. De aanpak kan groot zijn, maar mag ook klein starten, als het initiatief maar opschaalbaar/ herhaalbaar is. Het doel is dat er veel energie bespaard dan wel wordt opgewekt, waardoor de gemeente Heerenveen haar CO2-uitstoot vermindert.


Maatwerkadvies op basis van persoonlijke situatie en woonwensen

Maatwerkadvies op basis van persoonlijke situatie en woonwensen

In de Apeldoornse wijk Kerschoten zal elke bewoner een maatwerkadvies krijgen waarin zijn persoonlijke situatie en woonwensen worden meegenomen. Het advies benoemt de stappen waarmee naar de eindoplossing - een warmtenet met middentemperatuur- kan worden toegewerkt. Bewoners zien wat de stappen, keuzes en consequenties zijn. Stel dat iemand voor isolatie kiest, dan staat er precies in het advies wat en hoe er geïsoleerd moet worden. In het advies wordt aangegeven waar de warmte-afleverset komt en hoe de buizen door de woning lopen. Daar kan de bewoner dus al rekening mee houden.
Marktverkenning voor verduurzaming in Katwijk

Marktverkenning voor verduurzaming in Katwijk

De Hoornes is de eerste wijk in de gemeente Katwijk waar een groot aantal huizen van het aardgas af gaat. De gemeente heeft samen met Dunavie en Hoogheemraadschap Rijnland onderzocht hoe de wijk het best duurzaam kan worden verwarmd. Daarbij is niet alleen gekeken welke technieken het meest geschikt zijn, maar ook naar haalbaarheid en betaalbaarheid voor bewoners. De gemeente heeft inmiddels een ontwerp van een warmtenet en een kosten-batenberekening (business case) uitgewerkt. De gemeente wordt eigenaar van het warmtenet, maar gaat het warmtenet ‘verhuren’ aan marktpartijen die duurzame, betrouwbare en betaalbare warmte leveren. De aanbesteding start halverwege 2021. Bewoners wordt gevraagd aan te geven of ze op het warmtenet willen worden aangesloten. De wensen van bewoners worden meegenomen in de selectie van marktpartijen, zodat bewoners indirect hun warmtebedrijf kiezen. Het uiteindelijk geselecteerde warmtebedrijf gaat samen met de gemeente de bewoners over de aanpak informeren. De aanpak van de technische innovatie wordt op deze manier gekoppeld aan bewonersparticipatie.