Fysieke gebiedskenmerken als vertrekpunt in Middag-Humsterland
In Middag-Humsterland, een Nationaal Landschap in Groningen, werd de energietransitie gestart vanuit een diepgaande analyse van het unieke cultuurlandschap. In plaats van te beginnen met technische oplossingen, stond het landschap centraal: de fysieke kenmerken, historie en ruimtelijke kwaliteiten vormden het uitgangspunt voor alle plannen. Het project is het resultaat van een integrale en participatieve aanpak, waarbij bewoners, experts en lokale organisaties samenwerkten aan een duurzame toekomst.
Kenmerken
Provincie: Groningen
Gemeente: Westerkwartier
Gebied: Nationaal landschapMiddag-Humsterland
Oppervlakte: 5344 ha
Aantal inwoners: circa 4.100 inwoners
Woningvoorraad: circa 2800 woningen
Bouwperiode: voornamelijk 1700-1980
Type bebouwing: Voornamelijk vrijstaande woningen
Eigenaarschap: Voornamelijk koopwoningen
Aanleiding
Middag-Humsterland staat voor de uitdaging om de energietransitie vorm te geven zonder de landschappelijke en cultuurhistorische waarde aan te tasten. De ambitie: bijdragen aan de nationale klimaatdoelen, energieneutraal worden en tegelijkertijd het karakter van het gebied behouden en versterken. De grote opgave is het warmtevraagstuk: 75% van het energieverbruik bestaat uit warmte, vooral door de vele vrijstaande woningen en het open landschap.
Aanpak
Het proces begon met een uitgebreide inventarisatie van de fysieke kenmerken van het gebied:
Gebiedskwaliteitenkaart: Alle unieke landschapselementen zijn in kaart gebracht, zoals wierden, ringdijken, kronkelende wegen, open vergezichten, historische boerderijen en kerken. Deze kaart diende als basis voor alle discussies en plannen.
Ontwerpbijeenkomsten (‘charrettes’): Inwoners, landschapsarchitecten, studenten, gemeente en netwerkbedrijven kwamen samen om het landschap te analyseren en toekomstscenario’s te schetsen. Er werd gewerkt met kaarten, foto’s en schetsen om de ruimtelijke impact van mogelijke energieoplossingen te visualiseren.
Energieprofiel: Het energieverbruik (gas en elektriciteit) werd per dorpskern en buitengebied geanalyseerd. Hierbij werd gekeken naar type bebouwing, isolatie, stookgedrag en het aandeel van warmte in het totale verbruik.
Participatie: Extra inwoners sloten aan bij de bijeenkomsten in elk dorp. De ervaringskennis van bewoners werd gecombineerd met expertise van professionals.
De centrale vraag was: hoe kan de energietransitie worden ingepast op een manier die het landschap respecteert en versterkt?
Resultaat
Ruimtelijke uitgangspunten: Alle plannen zijn getoetst aan de gebiedskwaliteitenkaart. Er is gekozen voor twee kansrijke opties: grootschalig geconcentreerd (energiepark op één locatie met lage landschappelijke waarde) en kleinschalig verspreid (maatwerk per dorpskern, met collectieve warmtenetten en seizoensopslag).
Innovatieve technieken: Er zijn pilots gestart met landschapsvriendelijke windenergie (nokmolens, RidgeBlade), zonnecollectoren op boerenschuren en warmtecollectoren onder dakpannen.
Bewonersparticipatie: Eigenaarschap bij bewoners staat centraal. De plannen zijn samen met inwoners ontwikkeld en gepresenteerd op het Festival Nieuwe Energie.
Flexibiliteit en toekomstbestendigheid: Oplossingen zijn zo gekozen dat ze later kunnen worden uitgebreid of aangepast aan nieuwe technieken.
Geleerde lessen
Zet het landschap centraal. Door eerst de fysieke kenmerken te inventariseren, ontstaat draagvlak en respect voor het gebied.
Werk integraal en participatief. Combineer lokale kennis met professionele expertise in ontwerpbijeenkomsten.
Visualiseer ruimtelijke impact. Kaarten, schetsen en scenario’s helpen om keuzes te maken die het landschap versterken.
Kies voor flexibiliteit. Zorg dat oplossingen toekomstbestendig zijn en ruimte bieden voor experimenten.