Inloggen
3. Strategieën identificeren

Passende participatievormen vormgeven voor bewoners

Draagt bij aan spoor:
A C
Betrokken partijen:

Doel

Je hebt de bij de wijk en de bewoners (particulieren en huurders) passende participatievormen en -processen bepaald. De wijkaanpak kan alleen slagen als bewoners betrokken worden op een manier die bij hen past, waardoor ze eigenaarschap gaan ervaren. Hierin is een goede balans tussen top-down en bottom-up processen cruciaal.

Aanpak

  • Ontwikkel een participatiestrategie. Het Participatiekompas, ontwikkeld door Stipo bij de Gemeente Arnhem, biedt handvatten om dat in vier stappen vorm te geven.
  • Benader participatie vanuit bestaande structuren, en begin bij issues die echt leven in de wijk. Dit gaat meestal niet (direct) over de energietransitie, maar het verbinden van deze opgave met meer actuele opgaven in de wijk is wel de sleutel naar succesvolle participatie en eigenaarschap bij bewoners. Zie daarvoor ook het knooppunt Sociale koppelkansen & gemeentelijke domeinen in kaart brengen. Werk hierin nauw samen met collega's in andere domeinen binnen en buiten de gemeente.
  • Bepaal vervolgens welke participatievormen en -processen het beste bij deze wijk en bewoners passen. Kies een vorm die bewoners helpt en stimuleert om te participeren. Zorg dat het gekozen kanalen, middelen en processen aansluiten bij de doelgroep. Online participatie past bijvoorbeeld niet in een wijk waar waarschijnlijk veel bewoners niet digitaal vaardig zijn.
  • Bepaal of je ondersteuning van externe organisaties nodig hebt. Naast dat zij expertise hebben rondom participatieprocessen, kan een 'neutrale' partij nuttig zijn om geschiedenis en gevoelens van bewoners over de gemeente het proces niet in de weg te laten staan.



Tips

Omgang met bewoners
  • Wees je ervan bewust dat spreken met een bewonersinitiatief of belangengroep niet hetzelfde is als spreken met 70-80% van álle bewoners van een wijk. Specificeer de rol van een bewonersinitiatief of belangengroep expliciet en communiceer hier helder over. Zie ook de knooppunten Gesprekken met bewonersinitiatieven en De juiste partijen aan tafel (fase 1).
  • Bedenk hoe je omgaat met verschillende doelgroepen zoals koplopers, snelle volgers, late volgers en bewoners die niet mee willen. Zie knooppunt Communicatieplan voor bewoners en gebruikers in de wijk (fase 1). Dring de participatievorm niet op en laat bewoners in hun waarde. Een bewonersbijeenkomst kan duidelijkheid brengen in welke bewoners wat willen doen.
  • Wil je een bewonersenquête houden? Stem de vragen af op waar bewoners zitten in het proces, zodat zij zich gehoord voelen. Door de enquête weet je wat er bij bewoners leeft en waar je op moet letten.
  • Neem de tijd voor bewonersparticipatie. Laat bewoners merken dat er naar hen wordt geluisterd. Creëer voldoende tijd voor de besluitvorming zodat bewoners kunnen overleggen en reflecteren. Wees eerlijk over 
  • Wees terughoudend in de verspreiding van berichten over de kosten van de energietransitie zolang er veel onzeker is. Overweeg eerst nader onderzoek te doen, zodat je een accuraat beeld hebt van de mogelijkheden en kosten. Daarmee voorkom je dat bewoners worden afgeschrikt door berichten over hoge kosten, terwijl die na onderzoek lager blijken te liggen.
  • Oude en nieuwe vormen van inspraak kunnen soms met elkaar botsen. Bewonersvertegenwoordigers zijn van oudsher gewend namens hun achterban in te spreken. Tegenwoordig is inspraak meer direct, online en bottom-up. Om botsingen te voorkomen, kun je als projectteam met een bewonersvertegenwoordiger afstemmen namens wie hij precies spreekt. Die afbakening geeft ruimte om ook contact te houden met andere bewoners(groepen).
  • Onafhankelijke organisaties, zoals Steenvlinder Groep of Urbannerdam, hebben specifieke expertise rondom dit soort processen: persoonlijk contact maken, het stellen van goede vragen met een open houding, praktisch zijn in je manier van praten en een verschil kunnen maken tijdens de gesprekken met bewoners. Zoek een partij die niet alleen de techniek beheerst, maar ook de sociale kennis heeft.
  • Participatie is effectief als het vanuit wensen, behoeften en structuren van bewoners ontstaat ("bottom-up"). Hiervoor zijn geen shortcuts, deze processen kosten tijd en geld. Stel een doel: hoeveel procent van de inwoners moet betrokken zijn, en op welke manier?

Bestaande instrumenten
  • Raadpleeg de Handreiking Participatie van PAW voor hulp bij een op de wijkgerichte participatieaanpak. Kijk bij dit knooppunt specifiek naar "Democratisch samenwerken", "Bewonerscommunicatie", "Wijkproces" en "Invloed van gedrag"
  • De participatiewaaier bevat een overzicht van verschillende vormen van projectparticipatie bij wind- en zonprojecten (zowel ontwerp- als financiële participatie). De participatiewaaier is bedoeld als menukaart van mogelijke bovenwettelijke participatieopties. Het is onderdeel van het Klimaatakkoord.
  • Gebruik de Participatieladder om inzichtelijk te maken welke vormen van participatie er zijn. Gebruik de Handreiking participatie van het Kennis- en Leerprogramma van de VNG om de juiste participatievorm te bepalen.
  • Voor vergaande energierenovaties bij sociale huurwoningen kan je gebruik maken van het draaiboek dat Stroomversnelling heeft ontwikkeld omgang met bewoners. Het is specifiek geschreven voor nul-op-de-meter renovaties, maar biedt ook inspiratie voor andere renovatie-trajecten.

Uit de praktijk

Vrijwilligerswerkgroepen ondersteunen de wijkaanpak

De wijkaanpak in het Haarlemse Ramplaankwartier kent verschillende vrijwilligers-werkgroepen die de wijkaanpak tot een succes helpen maken. De communicatiewerkgroep verzorgt de promotie voor het online huisdossier, waarin bewoners gegevens verzamelen, zoals hun verbruik van gas en elektra. Deze gegevens helpen om te bepalen wat er precies nodig is om het huis te verduurzamen. De werkgroep straatcoaches helpt bewoners met het invullen van hun online huisdossier. Als een straatcoach niet precies weet wat er ingevuld moet worden, kan hij hulp vragen bij de werkgroep techniek. De financieel-juridische-contractenwerkgroep wordt belangrijk als er contracten moeten worden opgesteld. Het algemene ondersteuningsteam ten slotte helpt met praktische dingen, zoals het regelen van catering bij evenementen. 
Vrijwilligerswerkgroepen ondersteunen de wijkaanpak

Uit de praktijk

Stellingen geven bewoners een stem

Om bewoners in Tilburg meer bij de wijkaanpak te betrekken, is de gemeente tijdens bewonersbijeenkomsten met stellingen gaan werken. Er wordt eerst geïnventariseerd wat er leeft in de wijk, vervolgens worden de geïnventariseerde wensen als stellingen ingebracht bij bewonersbijeenkomsten. Een van de bewoners wordt gevraagd een bepaalde stelling te verdedigen, waarna hierover wordt gediscussieerd. Bijvoorbeeld: groene waterstof is hier geen reëel alternatief. De discussie over stellingen geeft inzicht in verschillende meningen en maakt duidelijk wat er nodig is om de discussie verder te brengen.
Stellingen geven bewoners een stem

Uit de praktijk

Hoe kom je tot een representatieve klankbordgroep?

De gemeente Zeist wilde in Austerlitz een evenwichtige, representatieve klankbordgroep opzetten. Aan die klankbordgroep worden zaken voorgelegd, voordat deze met alle bewoners worden gedeeld. Om te voorkomen dat de klankbordgroep vooral gepensioneerde ingenieurs zou aantrekken, maakte de gemeente een matrix met daarin verschillende typen woningen, levensfasen en  gezinssamenstellingen. Op basis daarvan werden 36 mensen met een verschillende achtergrond uitgenodigd om deel te nemen in de klankbordgroep: 12 mensen reageerden positief. Zo heeft de gemeente een diverse klankbordgroep kunnen samenstellen, met mensen die verschillende type woningen, gezinssamenstellingen en leeftijden representeren.
Hoe kom je tot een representatieve klankbordgroep?

Uit de praktijk

Overleg over wijkaanpak in piramidevorm

De gemeente Zeist werkt op vier niveaus aan de wijkaanpak in Austerlitz. Deze niveaus vormen samen een piramide. De bovenste trap is het projectteam die zich de hele transitie in Zeist bezighoudt. Daaronder bevindt zich de werkgroep Austerlitz, met daarin de gemeente zelf, de woningcorporatie, Stedin, vertegenwoordigers van het initiatief Austerlitz Duurzaam, vertegenwoordigers van Austerlitz Belang en de omgevingsdienst. De derde trap is de klankbordgroep met daarin een representatieve vertegenwoordiging van inwoners uit Austerlitz. De gemeente legt aan de klankbordgroep zaken voor, voordat deze met alle inwoners worden gedeeld. De vierde trap zijn de inwoners van Austerlitz. Zij worden minimaal twee keer per jaar bijgepraat over de voortgang van de wijkaanpak.
Overleg over wijkaanpak in piramidevorm

Uit de praktijk

Zorg voor duidelijkheid voor vrijwilligers in de wijk

In een wijkaanpak maakten vrijwilligers vele uren om de gemeente te helpen. Ze brachten alle huizen in de wijk in kaart, spraken met veel mensen en regelden dingen zoals een locatie voor bewonersavonden. Daar verwachtten ze wel iets voor terug. De gemeente vond het moeilijk om de balans te vinden tussen wat bewoners vrijwillig doen en wanneer je ze een vergoeding geeft. Uiteindelijk besloot de gemeente de projectleider van de actieve vrijwilligersgroep een vergoeding te geven. Om gedoe te voorkomen, zijn vervolgens duidelijke spelregels gemaakt voor de inzet van vrijwilligers. Het is belangrijk om deze spelregels vooraf te bespreken, zodat vrijwilligers weten waar ze aan toe zijn en zich daaraan kunnen committeren.
Zorg voor duidelijkheid voor vrijwilligers in de wijk

Uit de praktijk

Soms is aanbellen de beste optie

Bij de wijkaanpak in Kerschoten zal in de toekomst letterlijk aangebeld worden bij bewoners die niet op e-mails en nieuwsbrieven reageren, om met hen in contact te komen en hen bewust te maken van de energietransitie. Deze actieve benadering zal waarschijnlijk gebeuren in samenwerking met een warmtebedrijf, aangezien dit bedrijf er ook belang bij heeft dat bewoners overstappen.
Soms is aanbellen de beste optie

Uit de praktijk

Een enquête laat zien waar de weerstand zit.

De energieregisseur heeft samen met de actieve bewonersgroep een enquête gehouden om te onderzoeken waarom bewoners wél en waarom ze niet zouden willen overstappen naar een warmtenet. Dit onderzoek vond
plaats onder huurders (sociale huur) en onder particuliere eigenaren. Opmerkelijk was dat de kosten zowel als reden werden genoemd om wel over te stappen als om niet over te stappen. Een deel van de bewoners denkt dat de prijs van gas omhoog gaat en zegt: doe mij maar een warmtenet. Andere bewoners vrezen dat een warmtenet juist heel duur is. Door in kaart te brengen wat de overwegingen van bewoners zijn, wordt duidelijk welke informatie bewoners nodig hebben. Een enquête heeft twee voordelen: je haalt relevante informatie op waardoor je beter weet wat er leeft en je brengt de energietransitie weer even bij bewoners onder de aandacht. 
Een enquête laat zien waar de weerstand zit.

Uit de praktijk

Geef bewoners stem in een klankbordgroep

In Schiedam denkt een klankbordgroep van bewoners al vanaf het begin mee over de aanleg van een warmtenet in een wijk. In de klankbordgroep heeft ieder lid een stem. Er zijn ook mensen bij die het proces niet (helemaal) zien zitten. Ook die stemmen krijgen op een respectvolle manier de ruimte. Goed naar elkaar luisteren helpt om draagvlak te krijgen en vertraging van het proces te voorkomen.
Geef bewoners stem in een klankbordgroep